Mor
Gabriel 3. Binyılında
Tarihe,
insan emeğine ve yerel mimariye saygılı bir restorasyon örneği yaratılıyor.
TARİHİN GİZLERİNİ SÜRDÜYOR- Bir adı da "Deyrulumur" olan Süryani
manastırı İ.S.397'de yapıldığında küçük bir kiliseydi. Şimdi, uzun geçmişin
her aşamasına tanıklık eden bir külliye olarak Tur Abdin'in de simgesi...
Ülkemizin kültür alaşımında sessiz ve alçak gönüllü bir uygarlık kimliğiyle
yer alan Süryani toplumunun, 1997'de 1600. yaş gününü kutlayan Mor (Aziz)
Gabriel Manastırı'ndayız. Tarihi Kentler Birliği'nin 23-26 Mayıs 2002
günlerindeki Şanlıurfa buluşması nedeniyle düzenlenen gezi programında,
Midyat ziyaretimizi bu tarihi manastıra da merhaba diyerek daha bir anlamlı
kılıyoruz.
Mardin'deki
ünlü Deyrulzafaran Manastırı'ndan (İS 490'lar) yaklaşık 100 yıl daha yaşlı
olmasına rağmen ana yollardan uzak olması nedeniyle yakın yıllara dek
daha az ziyaret edilen Mor Gabriel Manastırı Midyat-İdil yolunun 18. km'sinde.
Giriş bahçesindeki park yerinde yerli ve yabancı turist otobüslerinden
biri kalkarken diğeri geliyor. Belli ki sadece Süryaniler değil, tarihe
ve kültür çeşitliliğine duyarlı vatandaşlarımız da Mor Gabriel'in "Tur
Abdin"deki vakur ve saygın duruşunu merak ediyorlar.
Tur Abdin, yaklaşık 400 yıldır Mezopotamya'da yaşayan Süryanilerin tarihsel
yurdu olan bölgenin adı. Bugün bir bölümü Suriye sınırları içinde kalsa
bile, asıl coğrafyası Güney-Doğu Anadolu bölgemizdeki Mardin-Nusaybin-Midyat
üçgeni diyebiliriz.
Nitekim, Mardin'deki Kırklar Kilisesi (Mor Behram ve Şaro) ile Deyrulzafaran
ve Midyat'taki Mor Gabriel'le birlikte Mor (Azize) Şimuni kilisesi gibi
bazıları bugünde Süryani toplumuyla yaşayan çok sayıda anıtsal yapı, Tur
Abdin'in kültürel dokusunu kalıcı kılıyorlar..
Nusaybin'deki
İS.350'lere takvimlenen Mor Yakup kilisesindeki arkeolojik kazılar ise
bölgenin binlerce yıllık yaşanmışlık tarihindeki bilinmeyenleri gün ışığına
çıkarıyor. İS.397'de Mor Samuel tarafından kurulan Mor Gabriel Manastırı,
Filistin'deki ünlü Mor Saba Manastırı'ndan bile 80 yıl daha eski.
İS. 613'ten 1088'e kadar Tur Abdin Metropolitlerine (Süryani Ortodoks
dini liderleri) ev sahipliği yapan Mor Gabriel Manastırı, bugün de aynı
misyonu sürdürüyor. 1973'ten beri manastırın müdürü olan Mor Timotheos
Samuel Aktaş, 1985'ten bu yana da Tur Abdin Metropoliti.
Ziyaretimiz sırasında manastırda sürmekte olan restorasyon çalışmalarını
da anlatan ve Süryani toplumunun kültür neferlerinden olan Yusuf Beğtaş
diyor ki: "1600 yıllık geçmişin hemen tüm aşamalarını belgeleyen
yapı kalıntılarını koruyarak ve göstererek onarım yapıyoruz".
Gerçekten de özellikle tarihi duvarların ve mekanların özgün ve eskimiş
durumlarını bozmadan yapılan bu restorasyondaki yakın dönemlere ait kesimler
için de gösterilen aynı özen, gruptaki mimarları hayran bırakıyor. Bazı
son bölümleri de "20. yüzyıl ekleri" olarak ve yine "eskiyle
uyum içinde" gerçekleşen Mor Gabriel Manastırı, şimdi bu restorasyon
sayesinde tarihiyle birlikte yaşamaya hazırlanıyor.
Metropolit Mor T.Samuel Aktaş, o gün bizi yolcu ederken teşekkür ettikten
sonra şunu ekledi: "Sadece Tur Abdin bölgesinin değil, bu ülkenin
ve Türkiye'nin tarihinin ve kültürünün bir parçası olmak bize gurur veriyor..."
Bizde Süryani dostlarımızla ne kadar onur ve kıvanç duysak azdır. Tüm
mimarları gidip o tarihe ve insan emeğine saygılı restorasyonu görmeye,
herkesi de Süryanilerin insancıl ve yurtlarına bağlı kültürleriyle Mor
Gabriel Manastırı'nda tanışmaya davet ediyorum...
Oktay Ekinci- 13 Haziran 2002 tarihli Cumhuriyet Gazetesi'ndeki
Kültür Bölümü-Uygarlıkların İzinde adlı yazı dizisinden alınmıştır.